ZUS przedsiębiorcy — pytania i odpowiedzi

Zestawienie odpowiedzi na pytania o składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, które osoby prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą najczęściej kierują do biura rachunkowego. Kwoty dotyczą 2026 r.; szczegóły omawiają artykuły, do których prowadzą odnośniki.

Rozpoczęcie działalności i ulgi

Jakie zgłoszenia do ZUS składa się przy rozpoczęciu działalności?

Zgłoszenie do ubezpieczeń składa się w terminie 7 dni od rozpoczęcia działalności (art. 36 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) — na formularzu ZUS ZUA albo, w okresie ulgi na start, ZUS ZZA (tylko ubezpieczenie zdrowotne). Zgłoszenie można dołączyć do wniosku o wpis do CEIDG, który jest równocześnie zgłoszeniem płatnika składek (art. 13 ust. 3 pkt 3 i ust. 4 pkt 1 ustawy o CEIDG). Członków rodziny zgłasza się do ubezpieczenia zdrowotnego na formularzu ZUS ZCNA.

Jakie ulgi w składkach przysługują rozpoczynającym działalność?

Kolejno: ulga na start — 6 miesięcy od podjęcia działalności bez obowiązkowych ubezpieczeń społecznych (art. 18 Prawa przedsiębiorców), następnie przez 24 miesiące kalendarzowe składki preferencyjne od podstawy nie niższej niż 30% minimalnego wynagrodzenia (art. 18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), a później — przy spełnieniu warunków — mały ZUS plus (art. 18c). Żadna z tych ulg nie obejmuje składki zdrowotnej. Zob. ulgi ZUS na start.

Kto nie może skorzystać z ulgi na start i składek preferencyjnych?

Osoba, która prowadzi działalność pozarolniczą albo prowadziła ją w okresie 60 miesięcy przed jej ponownym podjęciem, oraz osoba wykonująca działalność na rzecz byłego pracodawcy, dla którego w bieżącym lub poprzednim roku kalendarzowym wykonywała w ramach stosunku pracy czynności wchodzące w zakres tej działalności (art. 18 ust. 1 Prawa przedsiębiorców, art. 18a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Ulgi nie przysługują wspólnikowi jednoosobowej spółki z o.o., wspólnikom osobowych spółek handlowych ani osobom współpracującym. Zob. wspólnik spółki a ZUS.

Ile wynoszą składki preferencyjne w 2026 r.?

Najniższa podstawa wynosi 1 441,80 zł (30% minimalnego wynagrodzenia, tj. 4 806 zł). Przy stopie składki wypadkowej 1,67% (płatnik zgłaszający nie więcej niż 9 ubezpieczonych; 50% najwyższej stopy dla grup działalności w roku składkowym od 1 kwietnia 2026 r. do 31 marca 2027 r. — art. 28 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych) składki społeczne wynoszą 420,86 zł miesięcznie, a z dobrowolną składką chorobową — 456,18 zł; składek na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy się nie opłaca, ponieważ podstawa jest niższa od minimalnego wynagrodzenia (art. 259 ust. 1 ustawy o rynku pracy i służbach zatrudnienia). Odrębnie opłaca się składkę zdrowotną zależną od formy opodatkowania. Obliczenia umożliwia kalkulator składek ZUS przedsiębiorcy.

Ile wynoszą składki na zasadach ogólnych?

Najniższa podstawa to 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia (9 420 zł) — w 2026 r. 5 652,00 zł (art. 18 ust. 8). Przy stopie składki wypadkowej 1,67% składki społeczne wraz z Funduszem Pracy i Funduszem Solidarnościowym wynoszą 1 788,29 zł miesięcznie, a z dobrowolną składką chorobową — 1 926,76 zł. Zadeklarowanie wyższej podstawy podwyższa zasiłki i przyszłą emeryturę. Zob. składki społeczne przedsiębiorcy.

Kto może skorzystać z małego ZUS plus?

Przedsiębiorca, którego przychód z działalności w poprzednim roku nie przekroczył 120 000 zł (przy działalności prowadzonej w poprzednim roku tylko przez część roku — proporcjonalnie do liczby dni jej prowadzenia) i który prowadził ją w poprzednim roku co najmniej 60 dni (art. 18c ust. 1, 7 i 11 pkt 3). Podstawą składek jest połowa przeciętnego miesięcznego dochodu z poprzedniego roku (przy ryczałcie za dochód przyjmuje się połowę przychodu — art. 18c ust. 12), w 2026 r. nie mniej niż 1 441,80 zł i nie więcej niż 5 652,00 zł (art. 18c ust. 2 i 3). Z ulgi nie korzysta m.in. osoba mająca jeszcze prawo do składek preferencyjnych albo wykonująca działalność na rzecz byłego pracodawcy (art. 18c ust. 11).

Jak długo można korzystać z małego ZUS plus i do kiedy się zgłosić?

Najwyżej przez 36 miesięcy w każdym okresie 60 miesięcy prowadzenia działalności (art. 18c ust. 11a–11c). Przepisy te obowiązują od 1 stycznia 2026 r.; pierwszy okres 60 miesięcy liczy się od pierwszego miesiąca, w którym podstawę ustalono według małego ZUS plus. Według ZUS miesiące wykorzystane przed 2026 r. nie pomniejszają nowego limitu. Zgłoszenie z kodem tytułu 05 90 — przy zmianie tytułu ubezpieczenia w styczniu albo przy rozpoczęciu lub wznowieniu działalności w styczniu — składa się do końca stycznia (jeżeli ten termin jest krótszy niż 7 dni — w terminie 7 dni), a przy zmianie w innym miesiącu — w terminie 7 dni od jej zaistnienia (art. 36 ust. 4b i 14a).

Składka zdrowotna

Czy składkę zdrowotną opłaca się przy każdej formie opodatkowania?

Co do zasady tak — także w okresie ulgi na start, składek preferencyjnych, małego ZUS plus i wakacji składkowych; wyjątkiem są pełne miesiące zawieszenia działalności oraz przypadki zwolnienia z art. 82 ust. 8–9b ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej. Przy skali wynosi 9% dochodu z poprzedniego miesiąca, a przy podatku liniowym 4,9%, w obu przypadkach nie mniej niż 432,54 zł miesięcznie od lutego 2026 r. Przy karcie podatkowej wynosi 432,54 zł. Przy ryczałcie wynosi 498,35 zł, 830,58 zł albo 1 495,04 zł — przy przychodzie od początku roku do 60 000 zł, powyżej 60 000 zł do 300 000 zł i powyżej 300 000 zł. Zob. składka zdrowotna i kalkulator składki zdrowotnej.

Kiedy rozlicza się składkę zdrowotną za cały rok?

W deklaracji DRA za kwiecień, składanej do 20 maja — za miesiąc, w którym upływa termin złożenia zeznania rocznego; w tym terminie dopłaca się ewentualną różnicę (art. 81 ust. 2j–2l ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej). Przy skali i podatku liniowym rozliczenie obejmuje okres od lutego do stycznia następnego roku, a przy ryczałcie — rok kalendarzowy. Nadpłatę ZUS zwraca na wniosek przygotowany przez ZUS na profilu płatnika w eZUS i złożony elektronicznie w terminie miesiąca od upływu terminu złożenia zeznania rocznego (wniosek złożony później pozostawia się bez rozpoznania); zwrot następuje nie później niż w ciągu 3 miesięcy od upływu tego terminu (art. 81 ust. 2m–2o i 2s).

Zbieg tytułów, emeryci i rolnicy

Czy przedsiębiorca zatrudniony na etacie opłaca składki społeczne z działalności?

Nie, jeżeli podstawa wymiaru składek z umowy o pracę wynosi co najmniej minimalne wynagrodzenie (4 806 zł w 2026 r.); do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych z działalności może wtedy przystąpić dobrowolnie (art. 9 ust. 1). Przy niższej podstawie, np. w niepełnym wymiarze czasu pracy, ubezpieczenia są obowiązkowe z obu tytułów (art. 9 ust. 1a). Składkę zdrowotną z działalności opłaca się w obu przypadkach, z wyjątkiem pracownika, którego podstawa wymiaru składek z umowy o pracę nie przekracza minimalnego wynagrodzenia, jeżeli działalność jest opodatkowana ryczałtem, a przychód z niej nie przekracza miesięcznie 50% minimalnego wynagrodzenia (2 403 zł w 2026 r.) — art. 82 ust. 9b ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej. Zob. zbieg tytułów i narzędzie zbieg tytułów ZUS.

Jak działa zbieg działalności z umową zlecenia?

Zlecenie wykonywane w ramach działalności — według ZUS wtedy, gdy przedmiot umowy mieści się w zakresie działalności, a wynagrodzenie jest jej przychodem — nie jest odrębnym tytułem do ubezpieczeń. Przy zleceniu spoza działalności i składkach na zasadach ogólnych obowiązkowe są ubezpieczenia z działalności, jeżeli podstawa ze zlecenia jest niższa niż 5 652 zł (art. 9 ust. 2a); przy podstawie co najmniej równej tej kwocie obowiązkowy jest tytuł, który powstał najwcześniej (art. 9 ust. 2). Przy składkach preferencyjnych lub małym ZUS plus ubezpieczenia są obowiązkowe z obu tytułów, chyba że łączna podstawa osiąga kwotę minimalnego wynagrodzenia, tj. 4 806 zł (art. 9 ust. 2a i 2c). Zob. składki od umów zlecenia.

Czy emeryt prowadzący działalność opłaca składki społeczne?

Ubezpieczenia emerytalne i rentowe są dla niego dobrowolne (art. 9 ust. 5); bez wniosku o objęcie nimi opłaca z działalności wyłącznie składkę zdrowotną. Rencista z tytułu niezdolności do pracy podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym obowiązkowo do czasu ustalenia prawa do emerytury (art. 9 ust. 4c). Przychód z działalności, którym jest podstawa wymiaru składek, może zmniejszyć lub zawiesić rentę oraz emeryturę osoby przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego (art. 103 ust. 2 i art. 104 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Zob. emeryt w działalności.

Czy rolnik prowadzący działalność może pozostać w KRUS?

Tak, jeżeli spełnia łącznie warunki z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności: przed rozpoczęciem działalności podlegał ubezpieczeniu rolników w pełnym zakresie nieprzerwanie co najmniej 3 lata, w ciągu 14 dni od jej rozpoczęcia złoży w KRUS oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia, a należny podatek dochodowy z działalności za poprzedni rok podatkowy nie przekroczył rocznej kwoty granicznej (za 2025 r. — 4 576 zł, za 2026 r. — 4 713 zł). Prawo to nie przysługuje wspólnikom spółek prawa handlowego ani osobom wykonującym wolny zawód (art. 5a ust. 10). Składkę zdrowotną z działalności opłaca się w ZUS. Zob. KRUS a działalność.

Zawieszenie, choroba i zasiłki

Czy w okresie zawieszenia działalności opłaca się składki?

Obowiązkowych składek na ubezpieczenia społeczne nie opłaca się — obowiązek ubezpieczeń ustaje od dnia rozpoczęcia zawieszenia (art. 36a ust. 2), a ubezpieczenia emerytalne i rentowe są wówczas dobrowolne (art. 36a ust. 1). Składki zdrowotnej nie opłaca się za pełne miesiące zawieszenia. Za miesiąc, w którym zawieszono lub wznowiono działalność, składki społeczne oblicza się proporcjonalnie (art. 18 ust. 9), a zdrowotną — w pełnej wysokości (art. 79 ust. 2 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej). Zawieszenie nie wydłuża ulgi na start ani okresu składek preferencyjnych. Zob. zawieszenie działalności.

Czy ubezpieczenie chorobowe przedsiębiorcy jest obowiązkowe?

Nie, jest dobrowolne i dostępne tylko przy obowiązkowych ubezpieczeniach emerytalnym i rentowym, a więc nie w okresie ulgi na start (art. 11 ust. 2). Składka wynosi 2,45% podstawy (art. 22 ust. 1 pkt 3) — 138,47 zł od podstawy 5 652 zł. Prawo do zasiłku chorobowego powstaje po 90 dniach nieprzerwanego ubezpieczenia (art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy zasiłkowej). Zob. ubezpieczenia dobrowolne.

Jakie zasiłki przysługują przedsiębiorcy?

Z ubezpieczenia chorobowego — zasiłek chorobowy (80% podstawy, w okresie ciąży 100%), macierzyński, opiekuńczy i świadczenie rehabilitacyjne; z obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego — zasiłek chorobowy w wysokości 100% podstawy, niezależnie od okresu ubezpieczenia (art. 8 i 9 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych). Podstawą zasiłku chorobowego z ubezpieczenia chorobowego jest zadeklarowana podstawa składki chorobowej pomniejszona o 13,71% (art. 3 pkt 4 ustawy zasiłkowej), a zasiłku z ubezpieczenia wypadkowego — podstawa składki wypadkowej ustalona według art. 9 ust. 2–3 ustawy wypadkowej; w obu przypadkach przy składkach preferencyjnych zasiłek jest niski. Wykonywanie pracy zarobkowej w okresie zwolnienia lekarskiego pozbawia prawa do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia (art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej); od 13 kwietnia 2026 r. pracą zarobkową nie są czynności incydentalne, których podjęcia wymagają istotne okoliczności (art. 17 ust. 1a). Według ZUS pracą zarobkową jest także prowadzenie działalności gospodarczej, a jego bieżące wykonywanie ma co do zasady taki charakter. Od 1 stycznia 2027 r., przy kilku tytułach ubezpieczenia, na żądanie ubezpieczonego będzie można nie wystawić zwolnienia z tytułu, w ramach którego praca może być wykonywana z uwagi na jej rodzaj (art. 17 ust. 1d). Zob. zasiłki dla przedsiębiorcy i rodzicielstwo przedsiębiorcy.

Czy zaległość w składkach wpływa na prawo do zasiłku?

Tak. Jeżeli w dniu powstania prawa do zasiłku zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przekracza 1% minimalnego wynagrodzenia (48,06 zł w 2026 r.), zasiłek chorobowy, macierzyński, opiekuńczy i świadczenie rehabilitacyjne nie przysługują do czasu spłaty całości zadłużenia (art. 2a ust. 1 ustawy zasiłkowej). Jeżeli zadłużenie nie zostanie spłacone w ciągu 6 miesięcy od dnia powstania prawa do świadczenia, prawo to przedawnia się (art. 2a ust. 2). Saldo rozliczeń widać na profilu w eZUS — zob. PUE eZUS dla przedsiębiorcy.

Terminy, wakacje składkowe i zaległości

Do kiedy składa się deklarację i opłaca składki?

Przedsiębiorca wpisany do CEIDG, także zatrudniający pracowników, przesyła deklarację i opłaca składki do 20. dnia następnego miesiąca, a płatnik mający osobowość prawną, np. spółka z o.o. — do 15. dnia (art. 47 ust. 1 pkt 3 i 4). Deklarację ZUS DRA składa się co miesiąc, także przy niezmienionych składkach — przepisy nie przewidują już zwolnienia przedsiębiorcy z jej składania (art. 47 ust. 2a został uchylony), a w deklaracji wykazuje się również dane do składki zdrowotnej. Składki wpłaca się jedną wpłatą na numer rachunku składkowego (art. 47 ust. 4). Zob. zgłoszenia i deklaracje ZUS.

Na czym polegają wakacje składkowe?

Na zwolnieniu z opłacenia własnych składek na ubezpieczenia społecznego oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za jeden wybrany miesiąc w roku (art. 17a, art. 17b ust. 1 i art. 32 ust. 2); składkę zdrowotną opłaca się normalnie. Warunki: w miesiącu poprzedzającym miesiąc złożenia wniosku nie więcej niż 10 zgłoszonych ubezpieczonych i podleganie w tym miesiącu ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu z działalności, w ostatnich dwóch latach kalendarzowych poprzedzających rok złożenia wniosku — brak przychodu albo przychód nieprzekraczający równowartości 2 mln euro w co najmniej jednym z nich, a także niewykonywanie działalności na rzecz byłego pracodawcy (art. 17a ust. 1 pkt 3). Zwolnienie stanowi pomoc de minimis (art. 17b ust. 2). Wniosek RWS składa się przez eZUS w miesiącu poprzedzającym miesiąc zwolnienia (art. 36d ust. 1 i 4).

Co grozi za nieopłacenie składek w terminie?

Odsetki za zwłokę liczone jak od zaległości podatkowych (art. 23 ust. 1) — od 5 marca 2026 r. 10,5% w skali rocznej — jeżeli przekraczają 48,06 zł, tj. 1% minimalnego wynagrodzenia (art. 23 ust. 1a). ZUS doręcza upomnienie i może wszcząć egzekucję, m.in. z rachunku bankowego. Na wniosek zaległość można rozłożyć na raty w drodze umowy z ZUS; od składek rozłożonych na raty nie nalicza się odsetek od dnia następującego po wpływie wniosku, a ZUS ustala opłatę prolongacyjną (art. 29 ust. 1a, 2 i 4). Należności z tytułu składek przedawniają się po 5 latach od dnia wymagalności, z uwzględnieniem zawieszenia i przerwania biegu terminu (art. 24 ust. 4–6). Zob. zaległości w ZUS.

Podstawa prawna

• art. 2a, art. 3 pkt 4, art. 4 ust. 1, art. 11, art. 17 i art. 48 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 854, z późn. zm.),
• art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2026 r. poz. 26) — art. 17 ustawy zasiłkowej, od 13 kwietnia 2026 r. oraz (ust. 1d–1e) od 1 stycznia 2027 r.,
• art. 8, art. 9 i art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1644, z późn. zm.),
• art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 9, art. 11 ust. 2, art. 13 pkt 4, art. 17a, art. 17b, art. 18 ust. 8–10, art. 18a, art. 18c, art. 22 ust. 1, art. 23, art. 24 ust. 4–6, art. 29, art. 32 ust. 2, art. 36 ust. 4, 4b i 14a, art. 36a, art. 36d i art. 47 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 199, z późn. zm.),
• art. 11 ustawy z dnia 21 maja 2025 r. o zmianie niektórych ustaw w celu deregulacji prawa gospodarczego i administracyjnego oraz doskonalenia zasad opracowywania prawa gospodarczego (Dz. U. z 2025 r. poz. 769) — okresy małego ZUS plus od 1 stycznia 2026 r.,
• art. 259 ust. 1 ustawy z dnia 20 marca 2025 r. o rynku pracy i służbach zatrudnienia (Dz. U. z 2025 r. poz. 620, z późn. zm.),
• art. 13 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 30, z późn. zm.),
• art. 18 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. — Prawo przedsiębiorców (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1480, z późn. zm.),
• art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c, art. 79, art. 79a, art. 81 ust. 2–2s i 2z oraz art. 82 ust. 1 i 8–9b ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1461, z późn. zm.),
• art. 103 ust. 2 i art. 104 ust. 1a i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1749, z późn. zm.),
• art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1770),
• art. 56 i art. 56c ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. — Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 622, z późn. zm.),
• rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 września 2025 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz wysokości minimalnej stawki godzinowej w 2026 r. (Dz. U. z 2025 r. poz. 1242),
• obwieszczenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 listopada 2025 r. w sprawie kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w roku 2026 oraz przyjętej do jej ustalenia kwoty prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia (M.P. z 2025 r. poz. 1206),
• obwieszczenie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 22 stycznia 2026 r. w sprawie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, włącznie z wypłatami z zysku, w czwartym kwartale 2025 r. (M.P. z 2026 r. poz. 117),
• obwieszczenie Ministra Finansów i Gospodarki z dnia 6 marca 2026 r. w sprawie stawki odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych, obniżonej stawki odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych oraz podwyższonej stawki odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych (M.P. z 2026 r. poz. 269),
• obwieszczenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie rocznej kwoty granicznej: z dnia 18 kwietnia 2025 r. (M.P. z 2025 r. poz. 351) i z dnia 7 maja 2026 r. (M.P. z 2026 r. poz. 451).