Rodzicielstwo przedsiębiorcy — zasiłek macierzyński, składki i świadczenia na dziecko

Przedsiębiorcy nie korzystają z urlopów pracowniczych, ale przysługują im świadczenia za okresy odpowiadające urlopowi macierzyńskiemu, rodzicielskiemu i ojcowskiemu. Decyduje o nich przede wszystkim dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w dniu porodu. Ogólne zasady zasiłków opisuje poradnik Zasiłki z ZUS dla przedsiębiorcy.

Zasiłek macierzyński — warunki

• Ubezpieczenie chorobowe w dniu porodu — zasiłek przysługuje ubezpieczonej, która urodziła dziecko w okresie ubezpieczenia chorobowego (art. 29 ust. 1 ustawy zasiłkowej). Okresu wyczekiwania nie ma — 90-dniowy okres z art. 4 ust. 1 dotyczy tylko zasiłku chorobowego.
• Brak zadłużenia — jeżeli w dniu powstania prawa do zasiłku zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przekracza 1% minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. 48,06 zł), zasiłek nie przysługuje do czasu spłaty całości; brak spłaty w ciągu 6 miesięcy powoduje przedawnienie prawa (art. 2a).
• Działalność niezawieszona — w okresie zawieszenia ubezpieczenia nie trwają (art. 36a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), więc poród w tym czasie nie daje prawa do zasiłku.
• Ulga na start — w jej okresie przedsiębiorca nie podlega ubezpieczeniom społecznym, także chorobowemu (art. 18 ust. 1 Prawa przedsiębiorców); pozostaje mu świadczenie rodzicielskie, chyba że zrezygnuje z ulgi i zgłosi się do ubezpieczeń (art. 18aa ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) — zob. ulgi w składkach na start.

Okresy i wysokość zasiłku

Stawka 81,5% za cały okres macierzyński i rodzicielski przysługuje, jeżeli matka złoży wniosek nie później niż 21 dni po porodzie (art. 30a i art. 31 ust. 3). Gdy w pierwszym roku życia dziecka nie wykorzysta ani jednego dnia zasiłku za okres rodzicielski, zasiłek za okres macierzyński wyrównuje się na wniosek do 100% (art. 31 ust. 4). Zasiłek za okres rodzicielski można wykorzystać jednorazowo albo w nie więcej niż 5 częściach, nie później niż do końca roku, w którym dziecko kończy 6 lat (art. 182¹ᶜ Kodeksu pracy); według ZUS przedsiębiorca składa wniosek o jego wypłatę najpóźniej przed rozpoczęciem pobierania.

Zasiłek wypłaca ZUS na podstawie wniosku i zaświadczenia płatnika składek Z-3b. Zasiłek, którego miesięczna kwota jest niższa od kwoty świadczenia rodzicielskiego (1000 zł), podwyższa się do tej kwoty (art. 31 ust. 3a). Według ZUS porównuje się kwotę zasiłku pomniejszoną o zaliczkę na podatek, a podwyższenie nie obejmuje zasiłku za okres odpowiadający urlopowi ojcowskiemu.

Podstawa wymiaru

Podstawą jest przeciętny miesięczny przychód z 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do zasiłku (co do zasady miesiąc porodu), czyli zadeklarowana podstawa składki chorobowej pomniejszona o 13,71% (art. 3 pkt 4, art. 48 i art. 52). Przy podstawie 5 652 zł we wszystkich tych miesiącach miesięczny zasiłek przed opodatkowaniem wynosi 4 877,11 zł w stawce 100%, 3 974,84 zł w stawce 81,5% i 3 413,98 zł w stawce 70%. Przy podstawie preferencyjnej (1 441,80 zł) zasiłek w stawce 70% wynosi 870,89 zł i podlega podwyższeniu do kwoty świadczenia rodzicielskiego.

Przy ubezpieczeniu chorobowym krótszym niż 12 miesięcy nadwyżkę zadeklarowanej podstawy ponad podstawę najniższą uwzględnia się proporcjonalnie do liczby pełnych miesięcy ubezpieczenia (art. 48a). Podwyższenie podstawy krótko przed porodem ma więc ograniczony wpływ na zasiłek, a rozpoczęcie działalności w okresie ciąży bywa w praktyce przedmiotem postępowań wyjaśniających ZUS.

Działalność i składki w czasie zasiłku

Prawo do zasiłku macierzyńskiego nie zależy od zaprzestania działalności — przepis o utracie prawa do zasiłku z powodu pracy zarobkowej (art. 17) dotyczy zasiłku chorobowego, a art. 31 ust. 5 nie odsyła do niego przy zasiłku macierzyńskim, więc przedsiębiorca może nadal prowadzić firmę.

• Ubezpieczenia emerytalne i rentowe — z tytułu pobierania zasiłku podlega się im obowiązkowo, podstawą jest kwota zasiłku, a składki finansuje budżet państwa za pośrednictwem ZUS (art. 6 ust. 1 pkt 19, art. 16 ust. 8 i art. 18 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Z tytułu działalności ubezpieczenia te są w tym okresie dobrowolne (art. 9 ust. 1c). W praktyce przedsiębiorca wyrejestrowuje się z ubezpieczeń społecznych z tytułu działalności (ZUS ZWUA) i zgłasza wyłącznie do zdrowotnego (ZUS ZZA), a po zakończeniu zasiłku — ponownie do ubezpieczeń (ZUS ZUA); zob. Zgłoszenia i deklaracje w ZUS.
• Składka zdrowotna — opłaca się ją z działalności na zasadach właściwych dla formy opodatkowania (Składka zdrowotna). Nie opłaca się jej, jeżeli miesięczny zasiłek macierzyński nie przekracza kwoty świadczenia rodzicielskiego (art. 82 ust. 9a ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej).

Ojciec prowadzący działalność

Ojciec podlegający dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu ma prawo do zasiłku za okres odpowiadający urlopowi ojcowskiemu — do 2 tygodni, nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 12 miesięcy, jednorazowo albo w dwóch częściach nie krótszych niż tydzień, na wniosek złożony w ZUS (art. 29a ust. 1 i art. 31 ust. 1 ustawy zasiłkowej, art. 182³ Kodeksu pracy). Przysługuje mu także zasiłek za okres rodzicielski, w tym za 9 tygodni zastrzeżonych dla drugiego rodzica — również wtedy, gdy matka nie jest objęta ubezpieczeniem chorobowym (art. 31 ust. 3h). Rodzice mogą pobierać ten zasiłek jednocześnie, łącznie nie dłużej niż 41 (43) tygodni (art. 29a ust. 3).

Pozostałą część zasiłku za okres macierzyński ojciec przejmuje, gdy matka zrezygnuje z niego po co najmniej 14 tygodniach od porodu, a także m.in. w razie jej hospitalizacji albo śmierci — pod warunkiem przerwania działalności zarobkowej w celu osobistej opieki nad dzieckiem (art. 29 ust. 3–10).

Przedsiębiorca bez ubezpieczenia chorobowego

Rodzicowi bez prawa do zasiłku macierzyńskiego przysługuje świadczenie rodzicielskie — 1000 zł miesięcznie przez 52 tygodnie przy urodzeniu jednego dziecka (65–71 tygodni przy porodzie mnogim; okres wydłuża się przy hospitalizacji wcześniaka lub noworodka), bez kryterium dochodowego (art. 17c ust. 3, 3a i 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Przyznaje je wójt, burmistrz lub prezydent miasta, a przy wniosku złożonym w ciągu 3 miesięcy od urodzenia przysługuje od miesiąca urodzenia (art. 24 ust. 9). Świadczenie nie przysługuje, gdy co najmniej jedno z rodziców otrzymuje zasiłek macierzyński, ani gdy osoba nie sprawuje osobistej opieki nad dzieckiem, w tym z powodu pracy zarobkowej uniemożliwiającej tę opiekę (art. 17c ust. 9). Prowadzenie działalności, które nie uniemożliwia osobistej opieki nad dzieckiem, go nie wyklucza.

Opieka nad dzieckiem po okresie zasiłku

Po co najmniej 6 miesiącach prowadzenia działalności przedsiębiorca może ją zawiesić w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem — na okres do 3 lat, nie dłużej niż do końca roku, w którym dziecko kończy 6 lat, w całości lub w nie więcej niż 5 częściach; przy dziecku z orzeczeniem o niepełnosprawności wymagającym osobistej opieki — do 6 lat, nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 18 lat (art. 36aa ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych); zob. poradnik Zawieszenie działalności gospodarczej. Na podstawie oświadczenia złożonego w ZUS (druk UE-1) podlega wtedy ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jeżeli bezpośrednio przed rozpoczęciem opieki nieprzerwanie podlegał im z tytułu działalności i opłacał składki (art. 6a ust. 1 pkt 1 i ust. 2, art. 36 ust. 15); według ZUS do tego okresu wlicza się pobieranie zasiłku macierzyńskiego, także w okresie zawieszenia działalności. Podstawą wymiaru jest 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia — w 2026 r. 5 652 zł (art. 18 ust. 5b) — a składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz zdrowotne opłaca ZUS ze środków budżetu państwa (art. 16 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 66 ust. 1 pkt 32a i art. 86 ust. 1 pkt 13 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej). Uprawnienie przysługuje jednemu z rodziców (art. 6a ust. 3) i tylko wtedy, gdy nie ma on innego tytułu do ubezpieczeń ani ustalonego prawa do emerytury lub renty (art. 9 ust. 6).

Od 1 października 2024 r. na dziecko przysługuje za dany miesiąc jedno ze świadczeń „aktywny rodzic”, przyznawanych przez ZUS na wniosek składany wyłącznie elektronicznie (art. 4 i art. 33 ust. 1 ustawy „Aktywny rodzic”); zastąpiły one rodzinny kapitał opiekuńczy.

• „Aktywni rodzice w pracy” — 1500 zł miesięcznie na dziecko od miesiąca ukończenia przez nie 12. miesiąca życia do miesiąca poprzedzającego ukończenie 36. miesiąca, nieobjęte opieką żłobka, klubu dziecięcego, dziennego opiekuna ani przedszkola (art. 9 i 11). Oboje rodzice muszą podlegać ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym od podstaw wynoszących łącznie co najmniej 100% minimalnego wynagrodzenia, a każda z tych podstaw — co najmniej 50% (w 2026 r. 2 403 zł); rodzic samotnie wychowujący dziecko — od podstawy co najmniej 100% minimalnego wynagrodzenia. U przedsiębiorcy opłacającego składki od podstawy preferencyjnej (art. 18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) albo małego ZUS plus (art. 18c) wystarcza 30% minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. 1 441,80 zł), a okres ulgi na start traktuje się jak opłacanie składek od takiej podstawy (art. 10 ust. 1, 2 i 4 ustawy „Aktywny rodzic”). W okresie zasiłku macierzyńskiego lub chorobowego przyjmuje się ostatnią podstawę sprzed zasiłku (art. 10 ust. 6).
• „Aktywnie w żłobku” — do 1500 zł miesięcznie, nie więcej niż opłata rodzica za żłobek, klub dziecięcy lub dziennego opiekuna (bez wyżywienia); świadczenie przekazuje się podmiotowi prowadzącemu placówkę (art. 15).
• „Aktywnie w domu” — 500 zł miesięcznie na dziecko w tym samym wieku co przy świadczeniu „aktywni rodzice w pracy” (art. 19 i 20).

Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia dziecka

Jednorazowa zapomoga (tzw. becikowe) wynosi 1000 zł na dziecko i przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza 1922 zł, a matka pozostawała pod opieką medyczną nie później niż od 10. tygodnia ciąży do porodu. Wniosek składa się w gminie w terminie 12 miesięcy od dnia narodzin dziecka (art. 15b ustawy o świadczeniach rodzinnych); wniosek złożony po terminie pozostawia się bez rozpoznania.

Podstawa prawna

• art. 2a, art. 3 pkt 4, art. 4, art. 17, art. 29–31, art. 48, art. 48a i art. 52 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2026 r. poz. 854, z późn. zm.),
• art. 6 ust. 1 pkt 19, art. 6a, art. 9 ust. 1c i ust. 6, art. 16 ust. 8, art. 18 ust. 5b i ust. 6, art. 18aa, art. 36 ust. 15, art. 36a i art. 36aa ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 199, z późn. zm.),
• art. 66 ust. 1 pkt 32a, art. 82 ust. 9a i art. 86 ust. 1 pkt 13 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1461, z późn. zm.),
• art. 15b, art. 17c i art. 24 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2026 r. poz. 1240),
• art. 4, art. 7, art. 9–11, art. 15, art. 19, art. 20 i art. 33 ustawy z dnia 15 maja 2024 r. o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka – „Aktywny rodzic” (Dz. U. z 2026 r. poz. 532, z późn. zm.),
• art. 180, art. 180², art. 182¹ᵃ, art. 182¹ᶜ i art. 182³ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. — Kodeks pracy (Dz. U. z 2026 r. poz. 1245),
• art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz. U. z 2025 r. poz. 1480, z późn. zm.).