Zasiłki z ZUS dla przedsiębiorcy — choroba, macierzyństwo, opieka i wypadek

Przedsiębiorca nie ma pracodawcy, który wypłacałby mu wynagrodzenie za czas choroby — wszystkie świadczenia wypłaca ZUS od pierwszego dnia niezdolności do pracy. Prawo do nich zależy od dwóch ubezpieczeń: chorobowego, do którego przedsiębiorca przystępuje dobrowolnie, oraz wypadkowego, któremu podlega obowiązkowo razem z ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W okresie ulgi na start przedsiębiorca nie podlega żadnemu z nich i nie ma prawa do zasiłków.

Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe i okres wyczekiwania

Do ubezpieczenia chorobowego przystępuje się w zgłoszeniu ZUS ZUA. Składka wynosi 2,45% podstawy wymiaru — w 2026 r. od podstawy 5 652 zł jest to 138,47 zł miesięcznie. Zasady zgłoszenia i skutki zgłoszenia po terminie opisuje poradnik Zgłoszenia i deklaracje w ZUS, a składki — Składki na ubezpieczenia społeczne przedsiębiorcy.

Prawo do zasiłku chorobowego powstaje po 90 dniach nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego (art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy zasiłkowej). Wlicza się do nich poprzednie okresy ubezpieczenia chorobowego, np. z umowy o pracę, jeżeli przerwa nie przekroczyła 30 dni. Okres wyczekiwania nie obowiązuje m.in. absolwenta szkoły lub uczelni, który przystąpił do ubezpieczenia w ciągu 90 dni od ukończenia nauki, oraz przy niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy. Nie dotyczy on także zasiłku macierzyńskiego i opiekuńczego.

Zasiłek chorobowy

• Wysokość — 80% podstawy wymiaru, także za pobyt w szpitalu; 100% m.in. wtedy, gdy niezdolność przypada w okresie ciąży albo wynika z wypadku w drodze do pracy lub z pracy (art. 11).
• Okres — do 182 dni, a przy gruźlicy lub w ciąży do 270 dni (art. 8).
• Podstawa — przeciętny miesięczny przychód z 12 miesięcy poprzedzających miesiąc niezdolności, czyli zadeklarowana podstawa składki chorobowej pomniejszona o 13,71% (art. 3 pkt 4 i art. 48). Przy ubezpieczeniu krótszym niż 12 miesięcy nadwyżkę zadeklarowanej podstawy ponad najniższą uwzględnia się w 1/12 za każdy pełny miesiąc kalendarzowy ubezpieczenia (art. 48a), co ogranicza skutek podwyższenia podstawy tuż przed chorobą.

Przy podstawie 5 652 zł zadeklarowanej we wszystkich 12 miesiącach zasiłek wynosi 3 901,69 zł miesięcznie, tj. 130,06 zł za dzień; przy składkach preferencyjnych (podstawa 1 441,80 zł) — 995,30 zł miesięcznie, tj. 33,18 zł za dzień. Przy małym ZUS plus zasiłek mieści się między tymi kwotami, bo podstawa ustalana od dochodu nie może być niższa niż 30% minimalnego wynagrodzenia ani wyższa niż 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia (art. 18c ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Zaświadczenie lekarskie e-ZLA trafia do ZUS automatycznie, a przedsiębiorca składa zaświadczenie płatnika składek ZUS Z-3b albo wniosek ZAS-53.

Za dni niezdolności do pracy, za które przedsiębiorca spełnia warunki do przyznania zasiłku, najniższą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne zmniejsza się proporcjonalnie (art. 18 ust. 9–10 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Składkę zdrowotną opłaca się w pełnej wysokości. Odrębnego zwolnienia ze składek na czas choroby przepisy nie przewidują.

Zaległości w składkach

Od 1 stycznia 2022 r. nieopłacenie składki w terminie nie powoduje ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego (uchylony art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), a wnioski o zgodę na opłacenie składki po terminie straciły znaczenie. Obowiązuje inna zasada (art. 2a ustawy zasiłkowej): jeżeli w dniu powstania prawa do zasiłku przedsiębiorca ma zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przekraczające 1% minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. 48,06 zł), zasiłek chorobowy, macierzyński, opiekuńczy i świadczenie rehabilitacyjne nie przysługują do czasu spłaty całości zadłużenia. Jeżeli zadłużenie nie zostanie spłacone w ciągu 6 miesięcy od dnia powstania prawa do świadczenia, prawo to przedawnia się. Przed każdym zwolnieniem lekarskim warto więc sprawdzić saldo na profilu eZUS.

Świadczenie rehabilitacyjne

Przysługuje po wyczerpaniu zasiłku chorobowego, jeżeli przedsiębiorca nadal jest niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja rokują odzyskanie zdolności. Wypłaca się je najdłużej przez 12 miesięcy: 90% podstawy przez pierwsze 3 miesiące i 75% za pozostały okres, a w ciąży 100% (art. 18–19). O zasadności orzeka lekarz orzecznik ZUS, dlatego wniosek składa się z wyprzedzeniem przed końcem okresu zasiłkowego.

Zasiłek macierzyński

Przysługuje przedsiębiorcy podlegającemu ubezpieczeniu chorobowemu w dniu porodu, bez okresu wyczekiwania, za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu, rodzicielskiemu i ojcowskiemu. Wynosi 100% podstawy za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu i ojcowskiemu, 70% za okres rodzicielski albo 81,5% za cały okres macierzyński i rodzicielski, jeżeli matka złoży wniosek nie później niż 21 dni po porodzie; okres zastrzeżony dla drugiego rodzica jest płatny w wysokości 70% (art. 30a i 31). Miesięczny zasiłek niższy od kwoty świadczenia rodzicielskiego (1000 zł) podwyższa się do tej kwoty (art. 31 ust. 3a).

W czasie pobierania zasiłku przedsiębiorca podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu zasiłku, a składki finansuje budżet państwa; z tytułu działalności może im podlegać dobrowolnie (art. 9 ust. 1c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Składkę zdrowotną z działalności opłaca się nadal, chyba że zasiłek nie przekracza kwoty świadczenia rodzicielskiego.

Świadczenie rodzicielskie nie jest świadczeniem z ZUS. Wynosi 1000 zł miesięcznie i przysługuje na podstawie ustawy o świadczeniach rodzinnych, także przedsiębiorcy bez ubezpieczenia chorobowego; nie przysługuje, jeżeli co najmniej jeden z rodziców otrzymuje zasiłek macierzyński (art. 17c ust. 5 i 9). Wniosek składa się do wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Szerzej o uprawnieniach rodziców: Uprawnienia rodzicielskie.

Zasiłek opiekuńczy

Przysługuje przedsiębiorcy, który nie wykonuje działalności z powodu osobistej opieki nad dzieckiem do lat 8 (np. przy nieprzewidzianym zamknięciu żłobka, przedszkola lub szkoły), chorym dzieckiem do lat 14 albo innym chorym członkiem rodziny. Wynosi 80% podstawy, najdłużej 60 dni w roku na dzieci i 14 dni na innych członków rodziny, łącznie nie więcej niż 60 dni (art. 32–35). Nie przysługuje, jeżeli opiekę może zapewnić inny członek rodziny pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym — z wyjątkiem opieki nad chorym dzieckiem do lat 2.

Świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego

Wypadkiem przy pracy przedsiębiorcy jest nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w okresie ubezpieczenia wypadkowego podczas wykonywania zwykłych czynności związanych z prowadzeniem działalności (art. 3 ust. 3 pkt 8 ustawy wypadkowej). Okoliczności i przyczyny wypadku ustala ZUS w karcie wypadku (art. 5 ust. 1 pkt 8). Zasiłek chorobowy z ubezpieczenia wypadkowego wynosi 100% podstawy, przysługuje od pierwszego dnia niezdolności do pracy i niezależnie od okresu ubezpieczenia (art. 8 ust. 1–2 i art. 9 ust. 1) — także przedsiębiorcy bez dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Przy stałym lub długotrwałym uszczerbku na zdrowiu przysługuje jednorazowe odszkodowanie (art. 11). Świadczenia te nie przysługują, jeżeli w dniu wypadku przedsiębiorca ma zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przekraczające 1% minimalnego wynagrodzenia — do czasu spłaty całości zadłużenia; prawo do zasiłku, świadczenia rehabilitacyjnego i jednorazowego odszkodowania przedawnia się, jeżeli zadłużenie nie zostanie uregulowane w ciągu 6 miesięcy od dnia wypadku (art. 6 ust. 2–3 ustawy wypadkowej).

Kontrola zwolnień i praca w czasie zwolnienia

Od 13 kwietnia 2026 r. obowiązują nowe przepisy o kontroli zwolnień lekarskich (ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r., Dz. U. z 2026 r. poz. 26). Ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia, jeżeli w czasie orzeczonej niezdolności wykonuje pracę zarobkową albo podejmuje aktywność niezgodną z celem zwolnienia (art. 17 ustawy zasiłkowej). Pracą zarobkową jest każda czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od podstawy prawnej, z wyjątkiem czynności incydentalnych, których podjęcia wymagają istotne okoliczności. Według poradnika ZUS (kwiecień 2026 r.) pracą zarobkową jest także prowadzenie działalności gospodarczej, a czynnością incydentalną — czynność sporadyczna i krótkotrwała, wymuszona wyjątkową sytuacją, np. jednorazowe podpisanie dokumentów, do których podpisania nikt inny nie został upoważniony. Bieżące prowadzenie firmy — obsługa klientów, wystawianie faktur, negocjacje — ma więc co do zasady charakter pracy zarobkowej, dlatego na czas choroby sprawy firmy warto powierzyć pełnomocnikowi lub współpracownikowi. Ta sama zasada dotyczy zasiłku opiekuńczego i świadczenia rehabilitacyjnego (art. 22 i art. 35 ust. 2).

Kontrolę wszczyna ZUS z urzędu, a czynności kontrolne mogą być prowadzone m.in. w miejscu zamieszkania, pobytu lub wykonywania działalności (art. 68b–68c). Ustalenia opisuje się w protokole, do którego można złożyć zastrzeżenia w terminie 7 dni od dnia jego otrzymania; protokół stanowi podstawę wszczęcia postępowania w sprawie ustania prawa do zasiłku i dowód w tym postępowaniu (art. 68e). Przy kilku tytułach ubezpieczenia, np. etacie i działalności, niezdolność do pracy dotyczy każdego z nich, a zwolnienie wystawia się odrębnie dla każdego tytułu (art. 17 ust. 1c). Od 1 stycznia 2027 r. na żądanie ubezpieczonego będzie można nie wystawić zwolnienia z tytułu, w ramach którego praca może być wykonywana z uwagi na jej rodzaj, a okres zasiłkowy będzie ustalany łącznie dla wszystkich tytułów (art. 17 ust. 1d i art. 9 ust. 4). Zbieg tytułów opisuje poradnik Zbieg tytułów do ubezpieczeń, a wynagrodzenie i zasiłek chorobowy z umowy o pracę oblicza narzędzie Świadczenia pracownicze.

Podstawa prawna

• art. 2a, 3, 4, 8, 9, 11, 17–19, 22, 29–35, 48–50, 61 i 68–68f ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2026 r. poz. 854, z późn. zm.),
• art. 3 ust. 3 pkt 8, art. 5 ust. 1 pkt 8, art. 6 ust. 1–3, art. 8, 9 i 11 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1644, z późn. zm.),
• art. 9 ust. 1c, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 14 ust. 2, art. 16 ust. 8, art. 18 ust. 8–10, art. 18a ust. 1, art. 18c ust. 2 i art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 199, z późn. zm.),
• ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2026 r. poz. 26),
• art. 82 ust. 9a ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1461, z późn. zm.),
• art. 3 pkt 11 i art. 17c ust. 5 i 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2026 r. poz. 1240),
• rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 września 2025 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz wysokości minimalnej stawki godzinowej w 2026 r. (Dz. U. poz. 1242),
• obwieszczenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 listopada 2025 r. w sprawie kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w roku 2026 oraz przyjętej do jej ustalenia kwoty prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia (M.P. poz. 1206).