Emeryt i rencista prowadzący działalność gospodarczą

Prawo do emerytury lub renty nie ogranicza możliwości prowadzenia działalności gospodarczej, ale zmienia zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym i może wpływać na wysokość wypłacanego świadczenia. Skutki są różne dla emeryta i dla osoby pobierającej rentę z tytułu niezdolności do pracy, a w przypadku emerytury zależą także od tego, czy świadczeniobiorca osiągnął powszechny wiek emerytalny — 60 lat (kobieta) albo 65 lat (mężczyzna).

Ubezpieczenia społeczne z działalności

Emeryt. Osoba mająca ustalone prawo do emerytury, prowadząca działalność, nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Jeżeli nie złoży wniosku o objęcie tymi ubezpieczeniami, opłaca z działalności wyłącznie składkę zdrowotną i zgłasza się tylko do ubezpieczenia zdrowotnego (ZUS ZZA), z oznaczeniem prawa do emerytury w kodzie tytułu ubezpieczenia (art. 36 ust. 10). Przystąpienie do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych pociąga za sobą obowiązkowe ubezpieczenie wypadkowe (art. 12 ust. 1). Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe nie jest wówczas dostępne, bo przysługuje tylko osobom objętym obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi (art. 11 ust. 2). Składki opłacone po przyznaniu emerytury ustalonej na zasadach z art. 24 lub 24a ustawy o emeryturach i rentach z FUS zwiększają ją na wniosek, zgłoszony nie wcześniej niż po upływie roku kalendarzowego albo po ustaniu ubezpieczeń (art. 108 ust. 1–3 tej ustawy).

Dobrowolne są te ubezpieczenia także u wspólników spółek handlowych i osób współpracujących mających ustalone prawo do emerytury lub renty — również renty z tytułu niezdolności do pracy, bo art. 9 ust. 4c obejmuje tylko osoby prowadzące działalność (art. 8 ust. 6 pkt 1) — zob. wspólnik spółki a ZUS i osoba współpracująca.

Rencista. Przedsiębiorca mający ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy podlega ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu obowiązkowo, a chorobowemu — dobrowolnie (art. 9 ust. 4c, art. 11 ust. 2 i art. 12 ust. 1). Zgłasza się z kodem tytułu ubezpieczenia 05 12 (przy składkach na zasadach ogólnych) i może korzystać z ulgi na start, składek preferencyjnych i małego ZUS plus na zasadach ogólnych — zob. ulgi ZUS na start. Po ustaleniu prawa do emerytury stosuje się zasady właściwe dla emeryta.

Składek na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy nie opłaca się za kobiety, które ukończyły 55 lat, i za mężczyzn, którzy ukończyli 60 lat (art. 261 ustawy o rynku pracy i służbach zatrudnienia w związku z art. 4 ust. 1 ustawy o Funduszu Solidarnościowym). Wysokość składek społecznych opisuje poradnik składki społeczne przedsiębiorcy, a zasady zbiegu z innymi tytułami — zbieg tytułów ubezpieczeń.

Składka zdrowotna

Emeryt i rencista opłaca składkę zdrowotną z działalności na zasadach ogólnych — według formy opodatkowania, jak każdy przedsiębiorca (składka zdrowotna przedsiębiorcy). Składka potrącana przez ZUS ze świadczenia jest należna z innego tytułu i nie zastępuje składki z działalności (art. 82 ust. 1).

Składki zdrowotnej z działalności nie opłaca emeryt lub rencista, którego świadczenie nie przekracza miesięcznie minimalnego wynagrodzenia (4 806 zł w 2026 r.), jeżeli jednocześnie:

• przychód z działalności nie przekracza miesięcznie 50% kwoty najniższej emerytury, która od 1 marca 2026 r. wynosi 1 978,49 zł, albo
• przedsiębiorca opłaca podatek w formie karty podatkowej (art. 82 ust. 8 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej).

Miesięcy, w których warunki zwolnienia były spełnione, nie wlicza się do liczby miesięcy przyjmowanej w rocznym rozliczeniu składki (art. 81 ust. 2ba i 2ea).

Zmniejszenie i zawieszenie świadczenia

Przychód z działalności może spowodować zmniejszenie albo zawieszenie świadczenia. Dotyczy to rencistów (renta z tytułu niezdolności do pracy, renta rodzinna) oraz emerytów, którzy nie osiągnęli powszechnego wieku emerytalnego. Emerytury osoby, która ukończyła 60 albo 65 lat, nie zmniejsza się ani nie zawiesza bez względu na wysokość przychodu (art. 103 ust. 2).

Progi przychodu ustala się jako 70% i 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał ostatnio ogłoszony przez Prezesa GUS; kwoty te Prezes ZUS ogłasza co kwartał w Monitorze Polskim (art. 104 ust. 7, 8 i 10).

Kwoty obowiązujące od 1 września 2026 r. wyliczono od przeciętnego wynagrodzenia za II kwartał 2026 r. (9 233,13 zł) i stosuje się je do końca listopada 2026 r. Kwoty wyliczone od wynagrodzenia za III kwartał Prezes ZUS ogłasza do 14. dnia roboczego listopada (art. 104 ust. 10 pkt 1); dotychczas stosowano je od 1 grudnia.

• Przychód nieprzekraczający 70% — świadczenie wypłaca się w pełnej wysokości.
• Przychód powyżej 70%, ale nie wyższy niż 130% — świadczenie zmniejsza się o kwotę przekroczenia, nie więcej jednak niż o kwotę maksymalnego zmniejszenia. Od 1 marca 2026 r. wynosi ona 989,41 zł dla emerytury i renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, 742,10 zł dla renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i 841,05 zł dla renty rodzinnej przysługującej jednej osobie (art. 104 ust. 8 i 9).
• Przychód powyżej 130% — prawo do świadczenia ulega zawieszeniu (art. 104 ust. 7).

Przychód przedsiębiorcy. U osoby prowadzącej pozarolniczą działalność przychodem w tym znaczeniu nie jest przychód podatkowy ani dochód, lecz kwota stanowiąca podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (art. 104 ust. 1a). Zasadę stosuje się również do emeryta, który nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom z uwagi na prawo do emerytury (art. 104 ust. 4) — według ZUS przyjmuje się wtedy kwotę, która stanowiłaby podstawę wymiaru, gdyby obowiązek istniał. Najniższa podstawa na 2026 r. (5 652,00 zł) jest niższa od progu 70%, więc przy składkach od najniższej podstawy świadczenie nie ulega zmniejszeniu, niezależnie od faktycznych obrotów firmy. Zadeklarowanie wyższej podstawy, np. dla uzyskania wyższego zasiłku, może natomiast przekroczyć próg. Za przychód uważa się także pobrane zasiłki: chorobowy, macierzyński i opiekuńczy (art. 104 ust. 6).

Obowiązki informacyjne i rozliczenie

• Emeryt lub rencista zawiadamia ZUS o podjęciu działalności i o wysokości osiąganego przychodu, a po zakończeniu roku — o przychodzie za rok poprzedni (art. 127 ust. 1). ZUS udostępnia do tego formularz ZUS EROP i wskazuje, że roczną informację o przychodzie należy złożyć do końca lutego.
• Obowiązek nie dotyczy emeryta, który osiągnął powszechny wiek emerytalny przed podjęciem działalności (art. 127 ust. 1a).
• Po zakończeniu roku ZUS rozlicza świadczenie — według ZUS w wariancie rocznym albo miesięcznym, korzystniejszym dla świadczeniobiorcy (szczegółowe zasady określa rozporządzenie wydane na podstawie art. 106). Kwoty graniczne dla całego roku Prezes ZUS ogłasza do 14. dnia roboczego listopada (art. 104 ust. 10 pkt 2).
• Świadczenie wypłacone mimo przekroczenia progów podlega zwrotowi. Jeżeli świadczeniobiorca zawiadomił ZUS o przychodzie, zwrot obejmuje najwyżej rok kalendarzowy poprzedzający rok wydania decyzji o rozliczeniu, w pozostałych przypadkach — do 3 lat kalendarzowych (art. 138 ust. 5).

Podatek dochodowy

Emerytura i dochód z działalności są odrębnymi źródłami przychodów. Przy skali podatkowej dochód z działalności i emeryturę wykazuje się łącznie w zeznaniu PIT-36, a przy podatku liniowym i ryczałcie od przychodów ewidencjonowanych dochód lub przychód z działalności rozlicza się odrębnie od świadczenia — zob. zeznanie roczne przedsiębiorcy. Zwolnienie przychodów osób po osiągnięciu wieku emerytalnego, tzw. zerowy PIT dla seniorów, przysługuje tylko osobie, która mimo nabycia uprawnień nie pobiera emerytury ani renty rodzinnej (art. 21 ust. 1 pkt 154 ustawy o PIT) — emeryt pobierający świadczenie z niego nie korzysta.

Wybór podstawy wymiaru składek emeryta lub rencisty przed osiągnięciem wieku emerytalnego warto uzgodnić z biurem przy rozpoczęciu działalności, z uwzględnieniem progów obowiązujących w danym kwartale.

Podstawa prawna

• art. 8 ust. 6 pkt 1, art. 9 ust. 4c i 5, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 18 ust. 8 oraz art. 36 ust. 4 i 10 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 199 z późn. zm.),
• art. 103 ust. 1 i 2, art. 104 ust. 1–10, art. 106, art. 108, art. 127 ust. 1 i 1a oraz art. 138 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1749 z późn. zm.),
• art. 81 ust. 2ba i 2ea oraz art. 82 ust. 1 i 8 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1461 z późn. zm.),
• art. 21 ust. 1 pkt 154 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 592 z późn. zm.),
• art. 259 ust. 1 i art. 261 ustawy z dnia 20 marca 2025 r. o rynku pracy i służbach zatrudnienia (Dz. U. poz. 620 z późn. zm.),
• art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu Solidarnościowym (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1848 z późn. zm.),
• komunikat Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 lutego 2026 r. w sprawie kwot przychodu odpowiadających 70% i 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłoszonego za IV kwartał 2025 r. (M.P. poz. 209),
• komunikat Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 maja 2026 r. w sprawie kwot przychodu odpowiadających 70% i 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłoszonego za I kwartał 2026 r. (M.P. poz. 499),
• komunikat Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 sierpnia 2026 r. w sprawie kwot przychodu odpowiadających 70% i 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłoszonego za II kwartał 2026 r. (M.P. poz. 839),
• komunikat Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 10 sierpnia 2026 r. w sprawie przeciętnego wynagrodzenia w drugim kwartale 2026 r. (M.P. poz. 779),
• komunikat Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 lutego 2026 r. w sprawie kwoty najniższej emerytury i renty, dodatku pielęgnacyjnego i dodatku dla sierot zupełnych, kwot maksymalnych zmniejszeń emerytur i rent oraz kwot emerytur i rent wolnych od egzekucji i potrąceń (M.P. poz. 220).