Osoba współpracująca przy prowadzeniu działalności

Członek rodziny wymieniony w art. 8 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który współpracuje z przedsiębiorcą przy prowadzeniu działalności i pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, jest dla celów ubezpieczeń społecznych osobą współpracującą. Ma odrębny tytuł do ubezpieczeń, niezależny od tego, czy otrzymuje wynagrodzenie i czy zawarto z nim jakąkolwiek umowę. Składki na jej ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne finansuje w całości z własnych środków przedsiębiorca (art. 16 ust. 5a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 85 ust. 14 i 14a ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej) i to on — jako płatnik — zgłasza ją do ZUS i rozlicza.

Przesłanki

Osobą współpracującą jest osoba, która spełnia łącznie trzy warunki.

1. Należy do kręgu osób wskazanych w ustawie — jest małżonkiem, dzieckiem własnym, dzieckiem drugiego małżonka lub dzieckiem przysposobionym, rodzicem, macochą, ojczymem albo osobą przysposabiającą przedsiębiorcy. Wyliczenie jest zamknięte: nie obejmuje m.in. rodzeństwa, wnuków, dziadków, teściów, zięcia ani synowej.
2. Pozostaje z przedsiębiorcą we wspólnym gospodarstwie domowym. W orzecznictwie przyjmuje się, że decyduje wspólne zaspokajanie potrzeb życiowych i wspólny budżet, a nie adres zameldowania.
3. Współpracuje przy prowadzeniu działalności. Ustawa nie definiuje współpracy; w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że chodzi o pracę wykonywaną w sposób zorganizowany, stały (z odpowiednią częstotliwością i w znaczącym czasie) i istotny dla działalności, a pomoc sporadyczna lub okazjonalna nie tworzy tytułu do ubezpieczeń.

Tytuł powstaje także przy współpracy z przedsiębiorcą korzystającym z ulgi na start (art. 6 ust. 1 pkt 5a) oraz z osobą wykonującą umowę agencyjną lub umowę zlecenia. Dalsze uwagi dotyczą współpracy z przedsiębiorcą — składki osób współpracujących ze zleceniobiorcami finansuje się i ustala na odrębnych zasadach (art. 16 ust. 1 pkt 9).

Umowa o pracę nie zmienia statusu. Członek rodziny spełniający powyższe przesłanki, zatrudniony przez przedsiębiorcę na podstawie umowy o pracę, jest dla celów ubezpieczeń społecznych traktowany jako osoba współpracująca (art. 8 ust. 2). Składki ustala się wówczas od zadeklarowanej podstawy, a nie od wynagrodzenia. Wyjątek dotyczy umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego. Członek rodziny spoza kręgu osób albo niepozostający we wspólnym gospodarstwie domowym jest pracownikiem na zasadach ogólnych — różnice opisuje poradnik zatrudnienie członka rodziny.

Ubezpieczenia i składki w 2026 r.

Osoba współpracująca podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu, a ubezpieczeniu chorobowemu — dobrowolnie, na wniosek zgłoszony przez płatnika (art. 6 ust. 1 pkt 5 i 5a, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 36 ust. 5). Podstawą wymiaru jest zadeklarowana kwota, nie niższa niż 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia, tj. 5 652,00 zł (art. 18 ust. 8).

Bez ubezpieczenia chorobowego łączna kwota wynosi 2 411,22 zł. Stopa wypadkowa 1,67% dotyczy płatnika zgłaszającego do ubezpieczenia nie więcej niż 9 osób (rok składkowy od 1 kwietnia 2026 r. do 31 marca 2027 r.) — zob. składka wypadkowa. Składek na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy nie opłaca się za kobietę, która ukończyła 55 lat, i za mężczyznę, który ukończył 60 lat (art. 261 ustawy o rynku pracy i służbach zatrudnienia).

• Brak ulg. Ulga na start, składki preferencyjne i mały ZUS plus dotyczą wyłącznie przedsiębiorcy (art. 18a i 18c odnoszą się do osób z art. 8 ust. 6 pkt 1). Osoba współpracująca opłaca składki od pełnej podstawy także wtedy, gdy przedsiębiorca z ulg korzysta. Wakacje składkowe obejmują tylko własne składki przedsiębiorcy (art. 17a ust. 1).
• Składka zdrowotna jest liczona od 75% przeciętnego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w IV kwartale poprzedniego roku, włącznie z wypłatami z zysku (art. 81 ust. 2ya ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej). W 2026 r. podstawa wynosi 6 921,48 zł (75% z 9 228,64 zł), a składka 622,93 zł. Kwota nie zależy od formy opodatkowania przedsiębiorcy i nie podlega rozliczeniu rocznemu.
• Zbieg tytułów. Osoba współpracująca zatrudniona na podstawie umowy o pracę u innego pracodawcy, której podstawa wymiaru składek z tytułu stosunku pracy wynosi co najmniej minimalne wynagrodzenie (4 806 zł), podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu współpracy tylko dobrowolnie (art. 9 ust. 1 i 1a), a składka zdrowotna z tytułu współpracy pozostaje obowiązkowa. Osoba współpracująca mająca ustalone prawo do emerytury lub renty podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym dobrowolnie (art. 9 ust. 5). Zasady opisuje poradnik zbieg tytułów ubezpieczeń.
• Świadczenia. Osoba współpracująca nabywa prawo do zasiłków na zasadach właściwych dla przedsiębiorcy, w tym do zasiłku chorobowego po 90 dniach nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego (art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy zasiłkowej) — zob. zasiłki dla przedsiębiorcy.

Zgłoszenie i rozliczenie

• Obowiązek zgłoszenia osoby współpracującej należy do przedsiębiorcy (art. 36 ust. 2). Zgłoszenia dokonuje się w terminie 7 dni od dnia rozpoczęcia współpracy na formularzu ZUS ZUA z kodem tytułu ubezpieczenia 05 11, a gdy osoba współpracująca podlega wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu — na ZUS ZZA.
• Ubezpieczenia trwają od dnia rozpoczęcia do dnia zakończenia współpracy (art. 13 pkt 5). Zakończenie współpracy, np. wyprowadzenie się ze wspólnego gospodarstwa domowego, wymaga wyrejestrowania na formularzu ZUS ZWUA w terminie 7 dni (art. 36 ust. 11).
• Od chwili zgłoszenia przedsiębiorca przestaje być płatnikiem opłacającym składki wyłącznie za siebie. Co miesiąc przekazuje deklarację ZUS DRA wraz z raportami imiennymi ZUS RCA — za siebie i za osobę współpracującą — w terminie do 20. dnia następnego miesiąca (art. 47 ust. 1 pkt 4 i ust. 2). Formularze opisuje poradnik zgłoszenia i deklaracje ZUS.

Skutki w podatku dochodowym

Dochód należy do przedsiębiorcy. Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych nie przewiduje przypisania osobie współpracującej części dochodu z działalności. Osoba współpracująca, która nie ma zawartej umowy, nie uzyskuje z tego tytułu przychodu i nie wykazuje go w zeznaniu. Przedsiębiorca opodatkowany według skali może rozliczyć się wspólnie z małżonkiem na zasadach ogólnych — zob. wspólne rozliczenie małżonków.

Wartość pracy a wynagrodzenie. Wartość własnej pracy podatnika, jego małżonka i małoletnich dzieci nie jest kosztem uzyskania przychodów (art. 23 ust. 1 pkt 10). Kosztem jest natomiast wynagrodzenie małżonka i małoletnich dzieci należne m.in. ze stosunku pracy, z umowy zlecenia lub umowy o dzieło, z uwzględnieniem zasad dotyczących terminu wypłaty (art. 23 ust. 1 pkt 10 i 55 oraz art. 22 ust. 6ba). Wynagrodzenie pełnoletnich dzieci i rodziców zalicza się do kosztów na zasadach ogólnych. Od wypłacanego wynagrodzenia przedsiębiorca pobiera zaliczki na podatek jako płatnik. Wynagrodzenie nie wpływa na podstawę wymiaru składek osoby współpracującej.

Składki za osobę współpracującą przedsiębiorca rozlicza tak jak składki własne:

• składki społeczne odlicza od dochodu (art. 26 ust. 1 pkt 2 lit. a) albo zalicza do kosztów — tej samej kwoty nie rozlicza się dwukrotnie (art. 26 ust. 13a), a przy ryczałcie od przychodów ewidencjonowanych — odlicza od przychodu (art. 11 ust. 1 ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym),
• składki zdrowotnej przy skali podatkowej nie rozlicza,
• przy podatku liniowym składkę zdrowotną zalicza do kosztów albo odlicza od dochodu w ramach wspólnego z jego własną składką limitu — 14 100 zł w 2026 r. (art. 23 ust. 1 pkt 58 lit. b i art. 30c ust. 2 pkt 2 lit. b),
• przy ryczałcie odlicza od przychodu 50% zapłaconej składki zdrowotnej (art. 11 ust. 1a pkt 2 ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym).

Szczegóły opisuje poradnik odliczanie składek ZUS. Koszty podróży służbowych osoby współpracującej są kosztem uzyskania przychodów, z tym że diety — tylko do wysokości przysługującej pracownikom (art. 23 ust. 1 pkt 52), zob. podróże służbowe.

Wybór między współpracą a zatrudnieniem członka rodziny wymaga porównania składek, kosztów i prawa do świadczeń; wyliczenie składek ułatwia kalkulator składek ZUS przedsiębiorcy, a rozliczenia prowadzi biuro w ramach obsługi kadr i płac.

Podstawa prawna

• art. 6 ust. 1 pkt 5 i 5a, art. 8 ust. 2 i 11, art. 9 ust. 1, 1a i 5, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 5, art. 16 ust. 1 pkt 9 i ust. 5a, art. 17a ust. 1, art. 18 ust. 8, art. 18a, art. 18c, art. 36 ust. 2, 4, 5 i 11 oraz art. 47 ust. 1 pkt 4 i ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 199 z późn. zm.),
• art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. — Prawo przedsiębiorców (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1480 z późn. zm.),
• art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c, art. 81 ust. 2ya i art. 85 ust. 14 i 14a ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1461 z późn. zm.),
• art. 22 ust. 6ba, art. 23 ust. 1 pkt 10, 52, 55 i 58, art. 26 ust. 1 pkt 2 lit. a i ust. 13a oraz art. 30c ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 592 z późn. zm.),
• art. 11 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 843 z późn. zm.),
• art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 854 z późn. zm.),
• art. 259 ust. 1 i art. 261 ustawy z dnia 20 marca 2025 r. o rynku pracy i służbach zatrudnienia (Dz. U. poz. 620 z późn. zm.),
• obwieszczenie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 22 stycznia 2026 r. w sprawie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, włącznie z wypłatami z zysku, w czwartym kwartale 2025 r. (M.P. poz. 117),
• obwieszczenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 listopada 2025 r. w sprawie kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w roku 2026 oraz przyjętej do jej ustalenia kwoty prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia (M.P. poz. 1206).