Stawki VAT — 23%, 8%, 5% i 0%, klasyfikacja towarów i WIS

Stawkę podatku przypisuje się do towaru lub usługi, a nie do podatnika — ten sam podatnik stosuje często kilka stawek. Towary i usługi, dla których przepisy nie przewidują stawki obniżonej ani zwolnienia, podlegają stawce podstawowej (art. 41 ust. 1 i 13 ustawy o VAT).

Stawki obowiązujące w 2026 r.

Stawki 23% i 8% — art. 146ef

Wysokość stawki podstawowej (23%) i pierwszej stawki obniżonej (8%) określa art. 146ef ust. 1 pkt 1 i 2 — w odniesieniu do stawek, o których mowa m.in. w art. 41 ust. 1, 2 i 13. Przepis ten zastępuje stawki 22% i 7% wskazane w art. 41 do końca roku, w którym spełni się warunek określony w art. 146ef ust. 1; w 2026 r. stosuje się stawki 23% i 8%.

Na podstawie art. 146ej minister może rozporządzeniem czasowo obniżać stawki. W 2026 r. stawkę 8% stosuje się do dostawy, wewnątrzwspólnotowego nabycia i importu benzyn silnikowych, olejów napędowych i biokomponentów stanowiących samoistne paliwa w okresach od 31 marca do 30 czerwca (§ 11a), od 17 do 31 sierpnia (§ 11b) oraz od 3 października do 31 grudnia 2026 r. (§ 11c rozporządzenia w sprawie obniżonych stawek, dodany rozporządzeniem z 2 października 2026 r., Dz. U. poz. 1288); od 1 lipca do 16 sierpnia i od 1 września do 2 października 2026 r. paliwa te podlegały stawce 23%. Przy zmianie stawki rozstrzyga moment wykonania czynności, a nie data faktury (art. 41 ust. 14a); świadczenia okresowe dzieli się na część wykonaną przed zmianą i po niej (art. 41 ust. 14c–14d), a zaliczka otrzymana przed zmianą zachowuje dotychczasową stawkę (art. 41 ust. 14f).

Klasyfikacja towarów i usług

Od 1 lipca 2020 r. towary w przepisach o stawkach identyfikuje się według Nomenklatury scalonej (CN), usługi — według PKWiU, a obiekty budowlane — według PKOB (art. 5a). Na potrzeby VAT do 31 grudnia 2027 r. stosuje się PKWiU 2015, choć w statystyce od 1 stycznia 2026 r. obowiązuje PKWiU 2025 (§ 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2025 r.). Oznaczenie „ex” przy symbolu oznacza, że stawka obniżona obejmuje tylko część grupowania opisaną w nazwie.

Po przypisaniu towaru do kodu CN albo usługi do grupowania PKWiU sprawdza się załączniki nr 3 i 10, rozporządzenie z dnia 9 grudnia 2023 r. w sprawie obniżonych stawek oraz art. 41 ust. 12–12f i art. 83. Pomocne są narzędzia Stawki VAT i Klasyfikacja wyrobów i usług.

Wiążąca informacja stawkowa (WIS)

WIS to decyzja Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej zawierająca opis towaru lub usługi, jego klasyfikację według CN, PKWiU albo PKOB oraz stawkę podatku (art. 42a).

• Wnioskodawca — podatnik posiadający NIP, inny podmiot dokonujący lub zamierzający dokonywać czynności, a także zamawiający publiczni (art. 42b ust. 1).
• Wniosek — wyłącznie przez e-Urząd Skarbowy (art. 42b ust. 1a, art. 42g ust. 4), ze szczegółowym opisem towaru lub usługi i oświadczeniem, że w tym zakresie nie toczy się postępowanie ani kontrola.
• Opłaty — ustawa nie przewiduje opłaty od wniosku; wnioskodawca uiszcza opłatę z tytułu badań lub analiz, jeżeli rozpatrzenie wniosku ich wymaga (art. 42e).
• Termin — nie później niż 3 miesiące od otrzymania wniosku (art. 42g ust. 1).
• Ważność — 5 lat od dnia następującego po doręczeniu (art. 42ha); WIS wygasa, gdy zmiana przepisów czyni ją niezgodną z prawem (art. 42h ust. 1).
• Ochrona — WIS wiąże organy wobec wnioskodawcy co do czynności wykonanych w okresie jej ważności (art. 42c ust. 1). Przy zmianie lub uchyleniu WIS oraz przy stosowaniu przez inny podmiot WIS opublikowanej w Biuletynie Informacji Publicznej stosuje się ochronę z art. 14k–14m Ordynacji podatkowej (art. 42c ust. 2 i 3).

Inne zagadnienia, np. miejsce świadczenia, wyjaśnia interpretacja indywidualna.

Gastronomia i zakwaterowanie

Usługi związane z wyżywieniem (PKWiU 56) — restauracje, catering, stołówki, także posiłki na wynos — podlegają stawce 8% (art. 41 ust. 12f), z wyłączeniem:

• napojów niewymienionych w załącznikach nr 3 i 10, np. alkoholowych,
• towarów nieprzetworzonych przez podatnika, niewymienionych w tych załącznikach,
• posiłków ze składnikami wyłączonymi z poz. 2 i 11 załącznika nr 10, m.in. homarami, ośmiornicami, innymi skorupiakami i mięczakami oraz kawiorem.

Do tych elementów stosuje się stawkę właściwą dla nich, co do zasady 23%. Usługi zakwaterowania (PKWiU 55) — hotele, pensjonaty, najem krótkoterminowy — podlegają stawce 8% (poz. 47 załącznika nr 3). Najem lokali na cele mieszkaniowe jest natomiast zwolniony, a zwolnienie nie obejmuje usług zakwaterowania (art. 43 ust. 20) — zob. zwolnienia przedmiotowe. Nabywca usług gastronomicznych i noclegowych co do zasady nie odlicza od nich podatku — wyjątki dotyczą m.in. usług noclegowych nabywanych w celu odsprzedaży (art. 88 ust. 1 pkt 4).

Budownictwo objęte społecznym programem mieszkaniowym

Stawkę 8% stosuje się do dostawy, budowy, remontu, modernizacji, termomodernizacji, przebudowy i robót konserwacyjnych budownictwa objętego społecznym programem mieszkaniowym (art. 41 ust. 12). Obejmuje ono budynki mieszkalne stałego zamieszkania (PKOB dział 11) i ich części bez lokali użytkowych, lokale mieszkalne w budynkach niemieszkalnych (PKOB dział 12), budynki instytucji zapewniających zakwaterowanie z opieką medyczną (PKOB ex 1264) oraz związane z nimi mikroinstalacje OZE (art. 41 ust. 12a).

Program nie obejmuje budynków jednorodzinnych o powierzchni użytkowej powyżej 300 m² ani lokali mieszkalnych powyżej 150 m² (art. 41 ust. 12b). Przy przekroczeniu limitu stawkę 8% stosuje się do części podstawy odpowiadającej powierzchni mieszczącej się w limicie (art. 41 ust. 12c).

Przykład. Dom jednorodzinny o powierzchni 360 m² sprzedany za 1 200 000 zł netto: stawką 8% objęta jest część 300/360, czyli 1 000 000 zł (podatek 80 000 zł), a stawką 23% — 200 000 zł (podatek 46 000 zł).

Roboty konserwacyjne w budynkach mieszkalnych korzystają ze stawki 8% także poza limitami powierzchni, jeżeli wartość towarów nie przekracza 50% podstawy opodatkowania (art. 41 ust. 12 pkt 2 i ust. 12e). Symbol PKOB wskazuje narzędzie Klasyfikacja Obiektów Budowlanych, a zwolnienia przy dostawie budynków omawia poradnik nieruchomości w VAT.

Żywność

Większość podstawowych artykułów spożywczych — mięso, ryby (z wyłączeniami), nabiał, jaja, warzywa, owoce, zboża, pieczywo i przetwory — podlega stawce 5% (poz. 1–18 załącznika nr 10). Od 1 lutego 2022 r. do 31 marca 2024 r. towary te były przejściowo opodatkowane stawką 0%; od 1 kwietnia 2024 r. stosuje się ponownie 5%. Część żywności podlega stawce 8%, np. przyprawy (poz. 1), cukier (poz. 2) oraz sosy i zmieszane przyprawy (poz. 4 załącznika nr 3), a część — stawce podstawowej, np. kawa i herbata (wyłączone z poz. 1), wyroby cukiernicze niezawierające kakao (wyłączone z poz. 2) i napoje alkoholowe.

Stawka 0% a zwolnienie

Przy stawce 0% podatnik zachowuje prawo do odliczenia podatku naliczonego, a przy zwolnieniu je traci. Warunki stawki 0% opisują poradniki eksport towarów, WDT i WNT oraz usługi transgraniczne; zwolnienia — zwolnienia przedmiotowe i zwolnienie podmiotowe.

Stawka na fakturze i w JPK_V7

Pozostałe wartości pola P_12 omawia artykuł Pozycje faktury, a ewidencję — JPK_V7 i ewidencja VAT. Podatek wykazany na fakturze w kwocie wyższej od należnej podlega zapłacie (art. 108 ust. 2), dlatego błędną stawkę usuwa się fakturą korygującą. Kwoty netto i brutto przelicza Kalkulator VAT.

Podstawa prawna

• art. 5a, art. 41, art. 42a–42i, art. 43 ust. 20, art. 83, art. 88 ust. 1 pkt 4, art. 108 ust. 2, art. 146ef, art. 146ej oraz załączniki nr 3 i 10 do ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2026 r. poz. 1263, z późn. zm.),
• rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 9 grudnia 2023 r. w sprawie obniżonych stawek podatku od towarów i usług (Dz. U. poz. 2670, z późn. zm., w tym Dz. U. z 2026 r. poz. 417, 418, 573, 642, 699, 771, 1095 i 1288),
• § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2025 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Usług (PKWiU) (Dz. U. poz. 1829),
• art. 14k–14m ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. — Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2026 r. poz. 622, z późn. zm.).