Podatek od czynności cywilnoprawnych w działalności gospodarczej

Podatek od czynności cywilnoprawnych (PCC) obejmuje wyłącznie czynności wymienione w ustawie. W obrocie między podatnikami VAT pojawia się rzadko, bo czynności opodatkowane VAT albo z niego zwolnione są co do zasady wyłączone z PCC. Obowiązek powstaje natomiast przy zakupie od osoby prywatnej, nabyciu nieruchomości w ramach dostawy zwolnionej z VAT, kupnie udziałów, pożyczkach spoza sektora finansowego oraz przy umowie spółki. Czynności te nie przechodzą przez KSeF ani przez ewidencję sprzedaży, dlatego biuro rachunkowe dowiaduje się o nich zwykle dopiero od klienta.

Czynności opodatkowane i stawki

Wartość rynkową ustala się według przeciętnych cen w obrocie rzeczami lub prawami tego samego rodzaju, z uwzględnieniem ich położenia, stanu i zużycia, na dzień dokonania czynności, bez odliczania długów i ciężarów. Jeżeli podatnik nie określił wartości albo wartość przez niego podana nie odpowiada rynkowej, naczelnik urzędu skarbowego wzywa go do jej określenia, podwyższenia lub obniżenia w terminie nie krótszym niż 14 dni. Gdy podatnik tego nie zrobi, organ określa wartość z uwzględnieniem opinii biegłego lub przedłożonej przez podatnika wyceny rzeczoznawcy. Jeżeli wartość ustalona z uwzględnieniem opinii biegłego różni się od podanej przez podatnika o więcej niż 33%, koszty opinii ponosi podatnik.

Zwolnione od podatku są m.in. sprzedaż rzeczy ruchomych, jeżeli podstawa opodatkowania nie przekracza 1000 zł, pożyczka do 1000 zł między podmiotami innymi niż osoby z I grupy podatkowej oraz sprzedaż walut obcych. Od 3 listopada 2026 r. próg zwolnienia przy sprzedaży rzeczy ruchomych wynosi 3000 zł; do czynności dokonanych przed tym dniem stosuje się próg 1000 zł. Próg dla pożyczek się nie zmienił.

Wyłączenie czynności objętych VAT

Czynności inne niż umowa spółki nie podlegają PCC w zakresie, w jakim są opodatkowane VAT, oraz wtedy, gdy przynajmniej jedna ze stron jest z tytułu tej czynności zwolniona z VAT. Wyłączenie nie działa w dwóch przypadkach, w których PCC trzeba zapłacić mimo zwolnienia z VAT:

• nieruchomości — sprzedaż i zamiana nieruchomości lub ich części, prawa użytkowania wieczystego, spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, prawa do domu jednorodzinnego w spółdzielni i prawa do miejsca postojowego w garażu wielostanowiskowym (także udziałów w tych prawach),
• udziały i akcje — sprzedaż udziałów i akcji w spółkach handlowych, opodatkowana stawką 1% (zmiana wspólników).

W praktyce przy zakupie budynku od podatnika VAT decyduje sposób opodatkowania dostawy. Dostawa zwolniona z VAT oznacza PCC w wysokości 2%, pobierany przez notariusza. Jeżeli strony wybiorą opodatkowanie dostawy VAT w trybie przewidzianym w ustawie o VAT, PCC nie wystąpi. Odrębną regułę przewidziano dla nabywcy szóstego i kolejnego lokalu mieszkalnego w budynkach wzniesionych na jednej nieruchomości gruntowej — taka sprzedaż, choć opodatkowana VAT, podlega PCC według stawki 6%.

Pożyczki w działalności

• Pożyczka od osoby prywatnej — biorący pożyczkę płaci 0,5% jej kwoty i składa deklarację w terminie 14 dni od zawarcia umowy.
• Kredyt lub pożyczka z banku albo instytucji pożyczkowej — umowa kredytu nie jest czynnością wymienioną w ustawie, a pożyczka od takiego podmiotu jest usługą zwolnioną z VAT, więc nie podlega PCC. Zwolnione są także pożyczki udzielane przez zagranicznych przedsiębiorców zajmujących się kredytowaniem.
• Pożyczka od innej firmy — jeżeli pożyczkodawca udziela jej jako podatnik VAT w ramach działalności gospodarczej, czynność jest zwolniona z VAT i nie podlega PCC. Jednorazowa pożyczka udzielona przez podmiot, który nie zajmuje się finansowaniem, bywa kwalifikowana różnie i wymaga oceny w konkretnym stanie faktycznym.
• Pożyczka od najbliższej rodziny (małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha) — do kwoty 36 120 zł, ustalanej na zasadach ustawy o podatku od spadków i darowizn (z sumowaniem pożyczek od tej samej osoby w okresie 5 lat), jest zwolniona bez dodatkowych warunków. Pożyczka w wyższej kwocie jest zwolniona pod warunkiem złożenia deklaracji w terminie 14 dni (chyba że umowę zawarto w formie aktu notarialnego) oraz udokumentowania przekazania pieniędzy na rachunek biorącego pożyczkę lub przekazem pocztowym. Pozostałe osoby z I grupy podatkowej, np. zięć czy teściowie, korzystają ze zwolnienia tylko do kwoty 36 120 zł.
• Pożyczka od wspólnika — udzielona spółce z o.o. lub akcyjnej jest zwolniona. Udzielona spółce osobowej jest traktowana jak zmiana umowy spółki i podlega PCC w wysokości 0,5%, który płaci spółka, a w spółce cywilnej — wspólnicy (zmiana umowy spółki).

Jeżeli podatnik powołuje się na pożyczkę, od której nie zapłacono należnego podatku, w toku czynności sprawdzających, kontroli podatkowej, kontroli celno-skarbowej lub postępowania podatkowego, stawka wynosi 20%. Tak samo jest, gdy biorący pożyczkę od najbliższej rodziny powołuje się na nią przed organem, a przekazania pieniędzy nie udokumentował w wymagany sposób.

Zakup samochodu od osoby prywatnej

Osoba fizyczna sprzedająca prywatny samochód nie działa jako podatnik VAT, dlatego przedsiębiorca kupujący pojazd płaci PCC w wysokości 2% jego wartości rynkowej. Deklarację składa się w terminie 14 dni od zawarcia umowy do urzędu skarbowego właściwego według miejsca zamieszkania albo siedziby kupującego. Podstawą jest wartość rynkowa, a nie cena z umowy — przy cenie znacznie niższej od rynkowej urząd może wezwać do określenia wartości rynkowej.

PCC nie wystąpi, gdy sprzedawcą jest podatnik sprzedający pojazd z VAT, w procedurze marży albo ze zwolnieniem z VAT — również podmiotowym. Dlatego przed zakupem od firmy należy ustalić, na jakiej podstawie sprzedaż zostanie udokumentowana. Rzecz znajdująca się za granicą podlega PCC tylko wtedy, gdy nabywca ma miejsce zamieszkania lub siedzibę w Polsce, a umowę zawarto w Polsce.

Zapłacony podatek wchodzi do ceny nabycia składnika majątku, a zatem do wartości początkowej środka trwałego. W pozostałych przypadkach stanowi koszt uzyskania przychodów związany z zakupem.

Termin, deklaracja i płatnik

• Powstanie obowiązku — z chwilą dokonania czynności. Przy pożyczce wypłacanej w transzach, których łączna kwota nie jest znana w dniu zawarcia umowy — z chwilą każdej wypłaty. Przy umowie przenoszącej własność zawartej w wykonaniu umowy przedwstępnej — z chwilą zawarcia umowy przyrzeczonej.
• PCC-3 — podatnik składa deklarację oraz oblicza i wpłaca podatek w terminie 14 dni od powstania obowiązku, bez wezwania. Przy kilku podatnikach dołącza się informację PCC-3/A. Deklarację można złożyć elektronicznie, m.in. w e-Urzędzie Skarbowym.
• PCC-4 — deklaracja zbiorcza, którą może złożyć podatnik, który w danym miesiącu dokonał co najmniej trzech czynności obejmujących pożyczkę lub sprzedaż rzeczy ruchomych albo praw majątkowych, przy czym ostatnią dokonano przed upływem 14 dni od pierwszej. Termin upływa 7. dnia następnego miesiąca.
• Notariusz — jest płatnikiem PCC od czynności dokonanych w formie aktu notarialnego i uzależnia sporządzenie aktu od zapłaty podatku. Podatnik nie składa wtedy deklaracji PCC-3.
• Zwrot — podatek podlega zwrotowi m.in. wtedy, gdy nie dokonano wpisu hipoteki do księgi wieczystej, spółki nie zarejestrowano albo nie spełnił się warunek zawieszający. Prawo do zwrotu wygasa po 5 latach od końca roku, w którym podatek zapłacono.

Wysokość podatku można obliczyć w kalkulatorze PCC. PCC przy sprzedaży przedsiębiorstwa opisuje artykuł Sprzedaż i darowizna przedsiębiorstwa.

Podstawa prawna

• art. 1 ust. 1, 3 i 4, art. 1a, art. 2 pkt 4, art. 3, art. 4, art. 5, art. 6 ust. 1–4, art. 7, art. 7a, art. 9 pkt 1, 6 i 10, art. 10, art. 11, art. 12 ust. 1 oraz art. 13 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz. U. z 2026 r. poz. 191, z późn. zm.),
• art. 3 i art. 10 ustawy z dnia 18 września 2026 r. o zmianie ustawy o podatkach i opłatach lokalnych, ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz. U. poz. 1354) — próg 3000 zł od 3 listopada 2026 r.,
• art. 4a ust. 1 i art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz. U. z 2026 r. poz. 478, z późn. zm.),
• art. 43 ust. 1 pkt 2, 10 i 38, art. 43 ust. 10, art. 113 i art. 120 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2026 r. poz. 1263, z późn. zm.),
• art. 22g ust. 3 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 592, z późn. zm.),
• art. 16g ust. 3 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2026 r. poz. 554, z późn. zm.).