Składki ZUS na start — ulga na start, składki preferencyjne i mały ZUS plus
Kolejność ulg w składkach dla rozpoczynających działalność, warunek 60 miesięcy bez działalności i zakaz pracy dla byłego pracodawcy, składka zdrowotna, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe i zasiłki, wakacje składkowe, zgłoszenie członków rodziny do ubezpieczenia zdrowotnego, osoba współpracująca, zgłoszenia i terminy.
Przedsiębiorca rozpoczynający działalność może przez pierwsze lata opłacać niższe składki na ubezpieczenia społeczne. Ulgi następują po sobie, nie obejmują składki zdrowotnej, a niższe składki oznaczają niższe zasiłki i emeryturę. Szczegółowe zasady opisuje poradnik ulgi w składkach ZUS dla rozpoczynających działalność, a kwoty w każdym wariancie oblicza kalkulator składek ZUS przedsiębiorcy.
Kolejność
| Okres | Składki społeczne | Składka zdrowotna | Kod tytułu |
|---|---|---|---|
| ulga na start — 6 miesięcy | nie opłaca się | tak | 05 40 (zgłoszenie ZUS ZZA) |
| składki preferencyjne — kolejne 24 miesiące | od podstawy 30% minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. 1 441,80 zł) | tak | 05 70 (ZUS ZUA) |
| mały ZUS plus — do 36 miesięcy w okresie 60 miesięcy, przy przychodzie w poprzednim roku do 120 000 zł | od podstawy zależnej od dochodu z poprzedniego roku | tak | 05 90 |
| zasady ogólne | od podstawy co najmniej 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia (w 2026 r. 5 652,00 zł) | tak | 05 10 |
Z ulgi na start można zrezygnować i od razu opłacać składki preferencyjne — 24 miesiące liczy się wtedy od objęcia ubezpieczeniami. Rezygnacji nie można cofnąć. W czasie ulgi na start przedsiębiorca nie ma prawa do zasiłków, a dobrowolne ubezpieczenie chorobowe jest niedostępne.
Warunki ulgi na start i składek preferencyjnych
Ulga na start przysługuje przedsiębiorcy, który podejmuje działalność po raz pierwszy albo ponownie po upływie co najmniej 60 miesięcy od dnia jej ostatniego zawieszenia lub zakończenia (art. 18 ust. 1 Prawa przedsiębiorców). Ze składek preferencyjnych nie korzysta osoba, która prowadzi albo w ciągu ostatnich 60 miesięcy kalendarzowych przed dniem rozpoczęcia działalności prowadziła pozarolniczą działalność (art. 18a ust. 2 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Okres 60 miesięcy to 5 lat.
Obie ulgi i mały ZUS plus wyłącza ponadto wykonywanie działalności na rzecz byłego pracodawcy, dla którego przed dniem rozpoczęcia działalności — w roku jej rozpoczęcia albo w roku poprzednim — przedsiębiorca wykonywał w ramach stosunku pracy lub spółdzielczego stosunku pracy czynności wchodzące w zakres działalności (art. 18 ust. 1 Prawa przedsiębiorców, art. 18a ust. 2 pkt 2 i art. 18c ust. 11 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).
- Liczy się wyłącznie praca na etacie — nie umowa zlecenia ani o dzieło.
- Liczą się te same czynności: programista, który był zatrudniony w firmie, i jako przedsiębiorca pisze dla niej oprogramowanie, traci prawo do ulg; jeżeli prowadzi dla byłego pracodawcy szkolenia z innej dziedziny, prawa nie traci.
- Okres ocenia się względem dnia rozpoczęcia działalności: zatrudnienie zakończone w 2024 r. nie wyłącza ulg przy działalności rozpoczętej w 2026 r., a zakończone w 2025 r. — wyłącza, jeżeli przedsiębiorca wykonuje dla tego pracodawcy te same czynności.
Podobne warunki dotyczą podatku liniowego i ryczałtu, ale z innym okresem — zob. forma opodatkowania. Skorzystanie z ulgi bez spełnienia warunków skutkuje zaległością w składkach wraz z odsetkami za zwłokę.
Składka zdrowotna
Składkę zdrowotną opłaca się zawsze — także w czasie ulgi na start i przy składkach preferencyjnych. Jej wysokość zależy od formy opodatkowania: przy skali 9% dochodu, przy podatku liniowym 4,9% dochodu (w obu przypadkach nie mniej niż minimum), a przy ryczałcie — kwota zależna od progu przychodu rocznego. Kwoty, progi i kalkulatory: składka zdrowotna przedsiębiorcy.
Ubezpieczenie chorobowe i zasiłki
Ubezpieczenie chorobowe przedsiębiorcy jest dobrowolne — przystępuje się do niego w zgłoszeniu ZUS ZUA razem z ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, a w czasie ulgi na start jest niedostępne (art. 11 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Bez niego nie ma zasiłku chorobowego, macierzyńskiego ani opiekuńczego. Składka wynosi 2,45% podstawy — w 2026 r. 35,32 zł przy składkach preferencyjnych i 138,47 zł przy pełnych.
- Zgłoszenie w terminie. Ubezpieczenie chorobowe obejmuje przedsiębiorcę od dnia wskazanego w zgłoszeniu tylko wtedy, gdy zgłoszenia do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych dokonano w terminie; w przeciwnym razie — najwcześniej od dnia złożenia zgłoszenia (art. 14 ust. 1 i 1a).
- 90 dni. Prawo do zasiłku chorobowego powstaje po 90 dniach nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego. Wlicza się do nich wcześniejsze ubezpieczenie, np. z etatu, jeżeli przerwa nie przekroczyła 30 dni — sześć miesięcy ulgi na start oznacza więc nowe 90 dni (art. 4 ustawy zasiłkowej).
- Macierzyństwo. Zasiłek macierzyński przysługuje bez okresu wyczekiwania, ale tylko przy ubezpieczeniu chorobowym w dniu porodu. Zasiłki liczy się od zadeklarowanej podstawy: przy składkach preferencyjnych zasiłek chorobowy wynosi ok. 995 zł miesięcznie, a macierzyński nie mniej niż 1000 zł (art. 31 ust. 3a ustawy zasiłkowej).
- Zaległości. Jeżeli w dniu powstania prawa do zasiłku zadłużenie w składkach na ubezpieczenia społeczne przekracza 1% minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. 48,06 zł), zasiłek nie przysługuje do czasu spłaty całości, a po 6 miesiącach bez spłaty prawo do niego przedawnia się (art. 2a ustawy zasiłkowej).
- Wypadek przy pracy. Ubezpieczenie wypadkowe jest obowiązkowe razem z emerytalnym i rentowymi — zasiłek z tytułu wypadku przy pracy przysługuje od pierwszego dnia, także bez ubezpieczenia chorobowego.
Wysokość i warunki wszystkich świadczeń opisuje poradnik zasiłki z ZUS dla przedsiębiorcy.
Wakacje składkowe
Raz w roku przedsiębiorca może nie płacić składek na własne ubezpieczenia społeczne za jeden wybrany miesiąc — za ten miesiąc finansuje je budżet państwa od najniższej podstawy, a ciągłość ubezpieczenia zostaje zachowana (art. 17a i 17b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Warunki:
- w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku przedsiębiorca podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu z działalności — dlatego wakacje nie przysługują w czasie ulgi na start — i zgłosił do ubezpieczeń nie więcej niż 10 osób,
- w co najmniej jednym z dwóch poprzednich lat jego przychód nie przekroczył równowartości 2 mln euro,
- w poprzednim i w bieżącym roku nie wykonywał działalności na rzecz byłego pracodawcy.
Wniosek RWS składa się wyłącznie przez eZUS w miesiącu poprzedzającym miesiąc zwolnienia — wniosek złożony później pozostaje bez rozpoznania (art. 36d). Składkę zdrowotną płaci się także za ten miesiąc. Zwolnienie jest pomocą de minimis. Wybrany miesiąc warto uzgodnić z biurem — szczegóły: wakacje składkowe.
Członkowie rodziny w ubezpieczeniu zdrowotnym
Przedsiębiorca zgłasza do ubezpieczenia zdrowotnego członków rodziny, którzy nie mają własnego ubezpieczenia: dzieci do 18 lat, a uczące się — do 26 lat (z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności bez ograniczenia wieku), małżonka oraz wstępnych pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (art. 5 pkt 3 i art. 67 ust. 3 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej). Zgłoszenia na formularzu ZUS ZCNA dokonuje się w terminie 7 dni, także we wniosku do CEIDG (art. 74 ust. 1 i 3 tej ustawy, art. 36 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Za członków rodziny nie płaci się dodatkowej składki.
- Przejście z etatu. Dzieci albo małżonka zgłoszonych dotąd przez pracodawcę pracodawca wyrejestrowuje po zakończeniu umowy o pracę — trzeba ich zgłosić z działalności, chyba że ubezpieczy ich drugi rodzic. Dzieci wystarczy zgłosić przez jednego z rodziców (art. 67 ust. 3a).
- Prawo do leczenia od dnia zgłoszenia. Członkowie rodziny uzyskują prawo do świadczeń opieki zdrowotnej od dnia zgłoszenia (art. 67 ust. 3) — spóźnione zgłoszenie nie działa wstecz.
- Zgłoszenie składa się także w czasie ulgi na start, bo przedsiębiorca podlega wtedy ubezpieczeniu zdrowotnemu.
Osoba współpracująca
Małżonek, dzieci (własne, małżonka i przysposobione), rodzice, macocha, ojczym i osoby przysposabiające, którzy pozostają z przedsiębiorcą we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu działalności, są dla ZUS osobami współpracującymi (art. 8 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym od dnia rozpoczęcia współpracy (art. 6 ust. 1 pkt 5 i 5a, art. 13 pkt 5) oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu — także wtedy, gdy przedsiębiorca korzysta z ulgi na start. Stała pomoc w firmie bez zgłoszenia, np. obsługa klientów przez małżonka, oznacza zaległe składki z odsetkami.
- Składki za osobę współpracującą oblicza, opłaca i finansuje w całości przedsiębiorca (art. 16 ust. 5a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 85 ust. 14 i 14a ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej).
- Osoba współpracująca nie korzysta z ulgi na start, składek preferencyjnych ani małego ZUS plus — przysługują one tylko przedsiębiorcy. Podstawą składek społecznych jest co najmniej 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia, w 2026 r. 5 652,00 zł (art. 18 ust. 8), a składki zdrowotnej — 75% przeciętnego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w IV kwartale poprzedniego roku, co w 2026 r. daje 622,93 zł miesięcznie (art. 81 ust. 2ya ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej).
- Osoba współpracująca, która ma inny tytuł do ubezpieczeń — np. etat z wynagrodzeniem co najmniej minimalnym — podlega zasadom zbiegu tytułów tak jak przedsiębiorca (etat i działalność). Umowa o pracę z członkiem rodziny tego statusu nie zmienia: pracownik spełniający te warunki jest dla ZUS osobą współpracującą (art. 8 ust. 2).
- Zapłacone składki społeczne osoby współpracującej przedsiębiorca odlicza tak jak własne — od dochodu, a przy ryczałcie od przychodu (art. 26 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o PIT, art. 11 ust. 1 ustawy o ryczałcie).
Współpracę członka rodziny trzeba zgłosić biuru przed jej rozpoczęciem — biuro przygotuje zgłoszenie do ubezpieczeń w terminie 7 dni.
Zgłoszenia i terminy
- Zgłoszenia do ubezpieczeń dokonuje się w ciągu 7 dni od rozpoczęcia działalności — najczęściej we wniosku o wpis do CEIDG. W czasie ulgi na start składa się wyłącznie zgłoszenie do ubezpieczenia zdrowotnego (ZUS ZZA).
- Przejście do kolejnego wariantu wymaga wyrejestrowania (ZUS ZWUA) i zgłoszenia z nowym kodem w ciągu 7 dni; zgłoszenie do małego ZUS plus od stycznia składa się do końca stycznia.
- Przedsiębiorca opłacający składki tylko za siebie składa deklarację i płaci składki do 20. dnia następnego miesiąca, na indywidualny numer rachunku składkowego.
Terminy przejść między ulgami biuro ustala przy rozpoczęciu obsługi, ale warunki — w szczególności brak działalności w ciągu 60 miesięcy i brak pracy dla byłego pracodawcy — potwierdza przedsiębiorca, bo tylko on zna swoją historię zatrudnienia.
Podstawa prawna
- art. 18 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. — Prawo przedsiębiorców (Dz. U. z 2025 r. poz. 1480, z późn. zm.),
- art. 6 ust. 1 pkt 5 i 5a, art. 8 ust. 2 i 11, art. 11 ust. 2, art. 13 pkt 5, art. 14 ust. 1 i 1a, art. 16 ust. 5a, art. 17a, art. 17b, art. 18 ust. 8, art. 18a, art. 18aa, art. 18c, art. 36, art. 36d i art. 47 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 199, z późn. zm.),
- art. 5 pkt 3, art. 67 ust. 3 i 3a, art. 74, art. 79, art. 81 i art. 85 ust. 14 i 14a ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1461, z późn. zm.),
- art. 2a, art. 4 i art. 31 ust. 3a ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2026 r. poz. 854, z późn. zm.),
- art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 592) i art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz. U. z 2025 r. poz. 843, z późn. zm.).
Następny krok: Etat i działalność — składki ZUS.